Энэ сэдэв юуны ч тухай биш. Зүгээр л хэн нэгэнд зориулж ямар нэг зүйл бичмээр санагдаад. Бухимдсандаа ч тэрүү. Уул нь би тэр бүр уурлаад байдаггүй л дээ. Хүн ер нь амьдралаас болж их бухимдах юм даа. Хүмүүс бид өөрийнхөө амьдралыг өөрийнхөө хүссэнээр байлгах гэж их хичээх юм. Үнэндээ энэ амьдрал өөрийнх нь мөн ч юм уу, биш ч юм уу. Огт мэдэхгүй энэ зүйлд их шунах юмаа. Амьдралын утга учир юу бол гээд л их боддог байж билээ. Оюутан байхад энэ сэдвээр эссэ бичиж байсанаа санаж байна. Хүн бүр л энэ тухай боддон байх даа. Хайж олох гээд хичээгээд байгаа тэр утга учир нь энэ амьдралд байгаа эсэхийг ч бид мэдэхгүй. Ер нь л бидний амьдрал мэдэхгүйгээр дүүрэн. Энгийн зүйл дээр жишээ авахад бид идэж байгаа зүйлээ юунаас бүрдсэн, хортой эсэхийг ч мэдэхгүй байж амьдралын утга учир юу бол гэж тархиа гашилгах нь инээдтэй хэрэг ч байж болох. Хэтэрхий гүн зүйл сэтгэж, дэс дараалалгүй мэдэхийг хүссэн хүсэл минь эргээд бидэнд амьдрал өөрөө эмх замбараагүй мэт санагдуулдаг ч байж болох. Надад лав дэлхий ертөнц, ер нь тэгээд хүмүүс бидний бүтээснээс бусад бүх зүйл төгс санагддаг. Хүмүүс бид ч өөрсдөө төгс бүтээл. Би аль нэг шашины талд ордоггүй. Гэхдээ багийн хүмүүжилээс болоод ч тэр үү бурханы шашинд илүү үнэмшдэг. Бурханы шашинийг шашин гэж шүтэхээсээ илүү хүн байх төлөвшил олгодог номлол гэж хүндэгдэг. Хүний үүссэлийг олон янзаар таамагладаг. Айхтар шүтлэггүй ч гэлээ би биднийг бурхан бүтээсэн болов уу гэж боддог. Үүнд гэхдээ хэн гэдэг нэртэй бурхан байх нь гол биш л дээ. Бурхан гэж боддогийн гол учир нь өмнө дурдсан дэлхий ертөнц төгс гэж боддог бодолтой минь холбоотой. Хувьсалын явцад азаар бүтсэн тухай 10 жилд хичээл дээр заадаг байсан. Хүмүүс "эхлэл" гэдгийг зөвхөн өөрсөддөө тусгаж хүлээж авдаг. Хүн юунаас үүссэн бол гээд л... Үнэндээ хүний эхлэл гэдгээсээ илүү амьдралын эхлэл хаанаас үүдэлтэй вэ гэдэг чухал /миний бодлоор/. Эргээд амьдралын утга учирын тухай жаахан ярьвал... Амьдралын утга учир гэхээсээ илүү амьдрахын утга учир нь бидэнд илүү ойр, мөн илүү бодит, бидний энэ амьдралаасаа олж, таниж мэдэж болох ойлголт байх. Бидний үйл хөдлөл бүр л амьдрахын төлөө байдаг. Үнэндээ шавьжнаас бага зэрэг л ялгаатай. Нийгэм, ёс суртахуун, хууль дүрэм, харьцаа холбоо гэх мэт бусад амьтад шавьж нараас арай том тархитайгийнх өөрсдийнхөө зохиосон хэв маяг, шавьжнаас ялгарах онцлогтой. Төрнө, иднэ, хугацаа өнгөрөх тусам өснө томорно, өсөж том болоход нь харин эцэг эх нь хөгширч өмнөх шигээ хоолыг нь бэлдэж чадахгүй болсон байна. Өөрөө бие дааж хоол олж идэх аргад суралцах хэрэгтэй болно. Хөгширч өтөлсөн цагт нь хоол бэлдэж өгөх үр төл хэрэгтэйгээ мэдээд эсрэг хүйсний хэн нэгэнтэй /хайр энэ тэр гэх бусад ойлголтын талаар дараа тусад нь бичнээ./ амьдрах болно. Тэгээд л үхнэ. Ингээд бодохоор амьдрал гэдэг зүйл ойлголтын хувьд шавьжинд ч, хүмүүс бидэнд ч яг ижил. Харин хэрхэн амьдрах вэ гэдэг бол өөр хэрэг. Заза юуны ч тухай биш баахан л зүйлийн талаар бичлээ. Зүгээр л миний бодол... Таны үзэл бодолтой нийлэхгүй ч байж магад. Яагад гэвэл би бусадтай л адил бусдаас шал өөр хүн...
Тайлбарлаж болохгүй зүйлсэд би бага байхын дурладаг байв. Өмнө өгүүлсэн нууцлаг эмэгийн тухай түүхийг бичсэн минь ч үүнтэй холбоотой. Үргэлжлүүлээд өөрийнхөө бага насны тухай түүх бичихээр шийдлээ. Одоо бодоход их сонирхолтой амьдралыг туулсандаа би өөрийгөө азтай гэж боддог. Түүхийг минь уншаад итгэх эсвэл зохиогоод биччихэж гэж бодох эсэх нь таны хэрэг.
Түүхийн эхлэлийг би санадаггүй учир хамаатан, гэрийнхэний ярианд үндэслэж бичье. Би төрөхдөө тархины даралттай төрсөн гэдэг. Тухайн үед эмч нар ээжийг маань их өрөвдөж, хүүхэд нь хүн болохгүй дээ гэцгээдэг байжээ. Шөнө бараг унтдаггүй, зовиурлаж уйлдаг бяцхан жаал гэртээ гарсан өдрөө ер уйлдаггүй, өдөржин шөнөжин унтах болсон юм гэсэн. Заримдаа ээж маань санаа нь зовниод унтаж байхад минь миний зүрхийг чагнадаг байсан гэдэг. Шинэ хүнийг харсан хамаатны улс цөм Ухаа лам эргээд иржээ гэлцэх болж. (Ухаа лам гэгчийн тухай товч өгүүлбэл... Миний эмээ, өвөө Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан сумын харъяа. Эмээгийн талд Ухаа лам гэж нутаг усандаа алдартай номд гаршсан нэгэн лам хүн байжээ. Нутгийн хүн бүр очиж засал хийлгэнэ. Хожим насныхаа эцэст мориноос унаж өөд болсон гэж нутгийн улс яридаг ажээ.) Миний багын дүр төрх, үйлдэл, суух, хоол идэх нь хүртэл Ухаа лам гэгчтэй этгээд адилхан байсан гэж эмээ маань яридаг юм. Багадаа гэрийнхэнтэй Гандан хийд ороход, учир мэдэхгүй жаахан хүүхэд атлаа сувраганд мөргөөд залбираад зогсчихдог, ээж маань арга ядаад өргөөд авж явдаг байсан гэдэг.
Энэ хэсгээс хойшхи явдалыг би бүдэг бадаг санадаг юм. Лавтай уулзсан ахмад настай хамаатан бүр намайг нэрээр минь дуудахын оронд Ухаа ламаа гэж хочилно. Сүүлдээ ч энэ нэрэнд дассан байв. Дөрөв эсвэл таван настай байсан байх. Би шөнө хий юм харж, айж чичирч хонодог болов. Тэр бүрт ээж маань галд давс цацаж ширэглэнэ. Нэг хэсэгтээ гэр дотор явах хүмүүс сарниж алга болох ч хэсэг хугацааны дараа эргээд л суух нь сууж, зарим нь ор тойроод зогсож байдаг байв. Жаахан хүүхэд байтугай нас биед хүрсэн хүн ч айх байсан биз. Ямартай ч тухайн үед өөрийн мэдэлгүй айж дагжин чичирдэг байв. Маргааш өдрөөс нь эхэлж олон удаа сүм хийд явж, лам дээр очиж ном уншуулсан ч өнөөх хүмүүс шөнө бүр харагдсан хэвээр байв.
Энэ түүхтэй холбоотой бас нэг хүн бол ээж эмээ хоёрын маань нэрийг нь цээрлээд дурсдаггүй, "хойно байдаг хөгшин" гэгч лам, бөөгийн аль нь болох нь тодорхойгүй өвгөн. Манай гэрийнхэнд их олон удаа тус хүргэж байсан гэж гэрийнхэн маань яридаг юм. Ямар зан үйл хийж хэргийг нь бүтээдэгийг хэн ч мэдэхгүй. Хойно байдаг хөгшин дээр очоод учираа хэлэхээр "За ойлголоо, явж бай" гээд л буцаадаг байсан гэдэг. Тэр хөгшиний тухай олон сонирхолтой түүхийг эмээ маань надад яриж өгсөн. Гэхдээ энэ сэдэвтэй минь холбоогүй учир түр хойш тавья.
Лам хувраг дээр очиж олон засал хийлгэсэн ч нэмэр болоогүй учир арга ядаад өнөөх хөгшин дээр эмээ, ээж хоёр маань очитол "Урд насандаа их буян үйлдсэн лам хүний сүнс байна. Урд насны садан хүмүүс нь буян гуйж ирээд байгаа юм байна. Нохой, шувуу хооллож буян үйлд" гэснээс өөр зүйл хэлэлгүй явуулсан гэсэн. Маргаашнаас нь хэд хоног дараалж Гандан орж тагтаа хооллосоны эцэст гэр дотор холхих танихгүй хүмүүсийг дахиж хараагүй. Хойд айлын хөгшин өвөө чухам ямар зан үйл хийсэнг одоо хүртэл хэн ч мэдэхгүй. Тэр өвөөтэй би амьдралдаа нэг ч удаа уулзаагүйдээ харамсдаг. Мөн заримдаа бусдын хичээгээд ч харахгүйг харах байсан хувь заяагаа өөрчилсөндөө харамсдаг.
2 сарын өмнө анх удаагаа 800 км газар тасралтгүй автобусаар явлаа. Өглөөнөөс шөнө хүртэл... Хот хоорондын зорчих тээврийн автобусанд эвтэйхэн байрлалд суухад азтай эсвэл овсгоотой сэргэлэн байх хэрэгтэй бололтой. Хааны суудлын төлөө булаацалдаж байгаа адил бужигнаан болно. Харин тэр өдөр миний хувьд азтай байж хаалганы хажуугийн сэрүүхэн суудалд суув. Гэсэн ч удалгүй сайн хүн болж 2 ихэр хүүхэд тэвэрсэн эмэгтэйтэй суудлаа солиод нэлээн өндөр настай эмээгийн хажууд, дугуйны дээх нь талд суух болов. Суудлаа бодол сарнихаар их донсолгоотой суудалтай солисондоо эхэндээ бага зэрэг харамсав. Хүн надтай дугарахгүй л бол би хүнтэй дугардаггүй учир хотоос гараад нэлээн явтал би хэнтэй ч үг солисонгүй. Хотоос гармагц хажууд суух эмээ цүнхээ уудалж байгаад таглаатай жижигхэн аягатай сүү гаргаж ирээд амандаа тарни уншин, хэсэг хугацаа өнгөрөх тутам эцсийн амисгаагаа гаргаж байгаа аятай сүүрүүгээ үлээнэ. Би уйдаж байсан учир сүүлдээ дотроо 10 хүртэл тоолон, эмээгийн сүүгээ аравнайлах мөчлөгийг нь тааварлахийг хичээн, өөрөө өөртэйгээ тоглож эхлэв. Таачихвал баярлаж, таахгүй бол дотроо шар гозойсоор явтал зам нэлээд хорогджээ. Өнөөх эмээ ч тарни уншихаа байв. Миний тоглоом ч өндөрлөв. Гэтэл эмээ надад хандан "Миний хүү одоо дараагийн даваа гарж ирэхэд энэ аягатай сүүг цонхоороо өргөөд өгөөч" гэж надаас гуйв. Би ч шалтгааныг нь асуулгүй зөвшөөрч, дараагийн даваа харагдах үед Орос Пас автобусны жижигхэн цонхоор сүүг амьхандаа нямбайлан өргөв. Дотроо энэ эмээ надаар юу хийлгэж байгаа бол гэж их сонирхсон ч асуухийг хүссэнгүй. Харваас нүдэнд дулаахан эмээ байсан тул надад лав муу зүйл хийгээгүй байх гэж дотроо найдав.
Зам талдаа орж Хэнтий аймагт ирж цай уугаад цааш явах болов. Цайны газрын харалдаа унаа зогсон, зарим нь тамхи татан, зарим нь нутаг нэг хүнээ олж яриа өдөх зорилгоор "Дүү аль нутгийнх вэ, Ах хүү аль нутгийнх вэ" гэж хүн хүнээс очиж асууна. Харин Автобусны жолооч биерхүү том биетэй ах намайг зориж ирээд "Эмээ сүүгээ чамаар өргүүлэв үү" гэж асуув. Би нэлээд гайхан хэрэгт дурлаж, жолооч ахаас мэдэж байгаа бүгдийг нь яриулахаар шийдэв. Жолооч ах "Энэ эмээ миний мэдэхийн сүүлийн 5 жил сар бүрийн энэ өдөр автобусаар маань зорчдог байнгын зорчигч. Суух бүртээ л хажуудаа суусан хүнээр яг тэр давааруу өөрийнхөө ном уншсан сүүгээ цацуулдаг юм. Сураг сонсох нь хөгшинийх нь булш байдаг юм гэсэн" гэж нууцлагдмал эмээгийн товч түүхийг ярьж өгөв. Ингээд хүмүүс цайгаа ууж дуусмагц үлдсэн замдаа эргэн оров. Хөдлөөд удаагүй байхад би эмээгийн тухай сонирхолтой түүхийг сонсохоор шийдээд аягатай сүүний тухай асуун яриа өдөв. Харин эмээ хариуд юм дугарсангүй, намайг юм асуусан ч гэж тоосонгүй, царай нь илт хувираад автобусны голоор овоолсон цүнхнүүдийг дэрлээд зүйрмэглэж эхлэв. Сүүг нь цацаж өгсөний хариуд хээвнэг унтаад өгөхөөр нь бага зэрэг гомдон, сүүлдээ буруу зүйл асуусандаа өөрийгөө буруутгав.
Зам нэлээд явсаны эцэст эмээ өндийн ирээд "Тэр даваанд манай хөгшинийг нутаглуулсан юм аа. Эмээ нь ирж сүү өргөдөг заншилтай гэх үү дээ. Олон жил ч өнгөрлөө. Чадахынхаа хэрээр л хааяадаа тэтгэвэрээ буухаар замын зардал хийн нийтийн унаагаар явдаг юм. Хүүхдүүд заримдаа дургүйцнэ. Эцгийнх нь булшинд сүү өргөж, буян үйлдэж байгааг ойлгохгүй эмээг нь гомдооноо хүүхдүүд маань. Болохгүй бол тэтгэвэрээ авсан даруйдаа нууцаар гараад ирнэ дээ" гэж хүүхэд шиг инээгээд түр дуугаа хураав. Би ч сонирхолтой түүх түр завсарлахийг хүлээж тэсэлгүй "Өөд болсон хүний араас сүү өргөх сайн уу" гэж асуутал "Бодвол сайн биздээ, эмээ нь мэдэхгүй" гэв. Би залгуулан "Та лам байсан уу, таныг тарни уншиад байхаар тэгж бодсон юм" гэтэл хариуд минь эмээ инээгээд "Эмээгийн нь насан дээр эрхи баридаггүй хөгшин байдаг юм уу. Лам бишээ эмээ нь. Цөөн хэдэн тарнийг лам багш маань зааж өгсөн юм. Мундаг том лам багштай хүн дээ би. Харин юу ч сурж амжилгүй багшаа алдчихсан юм. Эмээгийнх нь хөгшин төрөл арилжаад нэг хэсэгтээ намайг амар байлгахгүй зүүдэнд үзэгдээд, заримдаа бүр өдөр ч үзэгдээд байдаг байлаа. Олон жил болсоны дараа лам багштайгаа уулзаж учираа хэлж ном тарни болж байж тогтоолгосон юм. Одоо ингэж сар бүр сүү өргөдөг нь номных нь хүчийг сарниулахгүй гэсэн л арга ядсан арга. Багшийн маань дайны лам одоо цагт ховор шүү дээ. Мундаг хүчтэй хүн байдаг л биз. Тэд нь манид олдохгүй, олдлоо ч тэтгэвэрийн эмгэнд хүртээлгүй биз дээ" гээд алгаа нийлүүлэн бурхандаа залбирав. Би "Одоо тэгээд хөгшин тань үзэгдэхээ байсан уу" гэж асуув. Эмээ цааш үргэлжүүлэн "Одоо зүгээрээ. Залуу цагт айдаг байсан бол одоо номыг нь мэдээд ирэхээр арай ондоо болсон. Нэг хүчтэй засал хийсэн юм эргэж сэдрэх нь ховор байдаг юм" гээд дахиад асуулт тавих вий гэж бэргэсэн аятай дахин цүнхээ дэрлээд зүйрмэглэж эхлэв. Дахиад асуух асуулт олон байсан ч хол замд настай хүн ядраа байлгүй гэж бодоод би дугарсангүй. Замын туршид эмээг сэрээд түүхээ үргэлжлүүлж яриасай гэж хүлээсэн ч очих газраа хүрэн намайг сэрээх хүртэл эмээ сэрсэнгүй. Автобусаар зорчсон бүх хүн буусан ч эмээ үлдлээ. Эмээ "Эмээ нь жолооч хүүгээс гуйгаад эндээ хоночихдог юм аа. За миний хүү гэж намайг нэрээр минь дуудаад шинэ ажилаа сайн хийгээрэй баяртай" гэв. Надаас юу ч асуугаагүй эмээ нэрийг минь, шинэ ажилд орсонг минь мэдсэнд их гайхан, эмээд хандан асуух гэснээ яагад ч юм бэ асуух зориг дутаад "Гадаа хүйтэн байна та автобусанд яаж хонох вэ, танидаг айлгүй бол надаас мөнгө аваад буудалд ч болохноо хоно" гээд мөнгө өгсөн ч "Эмээ нь авахгүй ээ" гээд буруу хараад хэвтээд өгөв. Өөр зүйл хэлсэн ч үл тоохийг мэдсэн тул эмээд "баяртай та сайн сууж байгаарай" гэж хэлээд би автобуснаас буусан юм.
Миний амьдралд тохиолдсон сонирхолтой түүх ингэж дууссан юм. Эргээд тэр эмээтэй уулзах болтугай.
Яг одоо гадаа бороо орж байна. Аадар бороо... Бороо орохоор яагаад ч юм бэ гуниг төрдөг. Гунигийн мэдрэмж... Гэхдээ ТУХАЙ гэж хаягласан энэ бичлэг маань мэдрэмжийн тухай бишээ. Мэдрэмж хүн бүрт л өөр өөр байдаг. Тиймээс би мэдрэмжийн тухай ярих эрхгүй хүн. Харин энэ бичлэгээ өөрийнхөө тухай бичихээр шийдлээ. Цаашид ч мөн энэ блог миний амьдралын тухай, миний мэдрэмжийн тухай, миний үзэл бодлын тухай байх болно.
Би бусадтай л адил бусдаас шал өөр хүн. Дээр бичсэнчлэн бороонд дуртай. Эсрэгээрээ гунигт дурладаг болохоороо бороог үгүйлдэг байж ч магад. Би сайн мэдэхгүй л дээ. Гэхдээ шинжлэх ухааны талаас тайлбарлавал чийгний үнэр тархинд нөлөөлж, гунигийн мэдрэмж төрүүлдэг байж болох. Харин надад гуниг чийгний үнэргүй үед ч байж л байдаг. Гуниг өөрөө ганцаардал. Бага байхаасаа л ганцаараа байх дуртай хүүхэд байсан болоод ч тэрүү дасчихсан байх л даа. Эсвэл багад цуг тоглох үеийн найз цөөн байсан нь ганцаардлыг надад төлөвшүүлж, аажимдаа ганцаараа байх дуртай хүүхэд болгосон байх.. Ямартай ч би аз жаргалтай үедээ ч гунигийг мэдэрдэг. Би гунигтай хүн.
Амьдрал бодит уу эсвэл хийсвэр үү? Бодит гэж үзэх олон зүйл байгаа ч тэд цөм биднээс хамааралгүй зүйлс байдаг. Хүний 6 мэдрэхүйн ердөө 1 нь болох хүртэх мэдрэхүй л бодит байдлыг мэдэрдэг. Бусад мэдрэхүй нь хийсвэр зүйлсийг мэдрэх мэдрэхүй. Үнэр, амт гэх мэт. Тэгэхлээр амьдралын хийсвэр шинж бидэнд илүү ойр, илүү тод.
Энэ блогт би амьдрал, амьдрал дахь мэдрэмжийн тухайгаа бичнэ. Хүн бүрийн амьдрал төгс кино зохиол гэж би боддог. Эмгэнэлтэй, аз жаргалтай, хөгжилтэй, итгэмээргүй, эгэл жирийн, адал явдалтай... Минийх ч мөн адил...
Мэдрэмж дүүрэн миний амьдралд тавтай морил...
А.Э /2009.07.04/